ساختمان چشم

تعریف چشم :
چشم عضو مربوط به حس بینایی است که یکی از حساس ترین و پرکارترین اندامهای بدن نیز محسوب می شود .
ساختمان چشم شامل اجزای زیر می باشد :
حدقه چشم
حدقه که با اسامی دیگری نظیر چشمخاه یا کاسه چشم نیز شناخته می شود از ترکیب برخی استخوان های سر و صورت بوجود آمده است .
استخوان های تشکیل دهنده ساختمان حدقه عبارتند از :
1- استخوان پیشانی
2- استخوان گونه
3- استخوان آرواره ای پایین
4- استخوان اشکی
5- استخوان پرویزنی
حدقه چشم دارای پرده مقعری به نام آپونوروزتنون می باشد که کاسه چشم را به دو قسمت بخش قدامی و خلفی تقسیم می کند .
بخش قدامی حدقه چشم جایگاه کره ی چشم است و به وسیله پلک ها پوشیده می شود .
بخش خلفی حدقه چشم در بر گیرنده اندام های زیر می باشد :
1- اعصاب محرکه ماهیچه های گرداننده کره چشم
2- عصب بینایی
3- اعصاب حسی مربوط به حدقه چشم
4- رگ های خونی تغذیه کننده حدقه چشم
5- ماهیچه های گرداننده کره ی چشم
نکته : فضای بین بخش قدامی و بخش خلفی حدقه چشم را ماده چرب و نیمه سیال خاصی پر می کند .
کره ی چشم
کره چشم از خارج به داخل از لایه های مجزا تشکیل شده است . این لایه ها عبارتند از :
صلیبیه یا سفیدی چشم که از الیاف بسیار محکمی تشکیل شده است . بخش قدامی سفیدی چشم که به دلیل شفافیت، نور را به خوبی از خود عبور می دهد اصطلاحا قرنیه نامیده می شود .
نکته :
1- انحنای قرنیه کاملا با انحنای کره چشم تطبیق نمی کند ، بلکه شعاع آن کوچکتر از شعاع کره چشم است و به همین دلیل است که در ظاهر کوچکتر به نظر می رسد .
2- در قسمت خلفی صلبیه سوراخی وجود دارد که عصب بینایی از آنجا وارد کره چشم می شود .
مشیمیه پرده ای است که سطح داخلی صلبیه را می پوشاند و درون آن عروق خونی فراوان گرد آمده است .
مشیمیه نیز از سه قسمت مجزا به شرح زیر تشکیل یافته است :
1- مشسمیه اصلی که 1/3 از بخش عقب درون چشم را تشکیل می دهد .
2- جسم مژکی که مایعات درون چشم را ترشح می کند و از هفتاد الی هشتاد برجستگی به نام برجستگی های مژکی تشکیل یافته است .
در بخش دوم مشیمیه تارهای ماهیچه ای صافی هم وجود دارد که بر روی هم ماهیچه های مخصوص تطابق چشم را به وجود می آورند .
3- عنبیه که پرده ای عمودی است با رنگ های مختلف سیاه، قهوه ای، عسلی، خاکستری، سبز یا آبی که رنگ چشم افراد را مشخص می کند .
در بخش مرکزی عنبیه سوراخی به نام مردمک وجود دارد که بر حسب کم و یا زیاد شدن نور محیط، قطر آن تغییر کرده، تنگ یا گشاد می شود .
در قسمت عقب مشیمیه سوراخی برای ورود عصب بینایی وجود دارد .
شبکیه که درونی ترین پرده چشم می باشد و طبقه عصبی چشم را تشکیل می دهد .
نکته : پرده شبکیه از تعدادی سلول عصبی مجاور هم ساخته شده است و به وسیله عصب بینایی - که خود مجموعه ای از دنباله های این سلول ها است - با مغز ارتباط پیدا می کند .
در قسمت عقب شبکیه ، بخش بسیار حساس و تحریک پذیری به نام لکه زرد وجود دارد که اصطلاحا ماکولا نیز نامیده می شود، در عوض درست در منطقه خروج عصب بینایی، نقطه ی خاصی وجود دارد که کاملا فاقد حساسیت می باشد که به آن نقطه کور می گویند .
پرده شبکبه را می توان از داخل به خارج به سه لایه زیر تقسیم کرد :
1- لایه ی سلول های حسی
2- لایه سلول های دو قطبی
3- لایه سلول های چند قطبی
محیط های شفاف کره چشم
محیط های شفاف کره چشم قسمت هایی از این کره می باشند که نور را به خوبی از خود عبور داده، متقارب کرده و بر روی شبکیه می اندازند .
این محیط های شفاف از جلو به عقب کره چشم عبارتند از :
- قرنیه که بخشی از صلبیه می باشد و نور را به آسانی از خود عبور می دهد .
- زلالیه که مایع شفاف در برگیرنده فاصله بین عنبیه و عدسی چشم می باشد .
نکته :
1- زلالیه به وسیله جسم مژکی ترشح می شود
2- ضریب انکسار نور در زلالیه 1/337 می باشد .
-جلیدیه عبارت از عدسی الاستیک چشم می باشد که پشت مردمک واقع شده است و فاصله بین عنبیه و زجاجیه را پر می کند .
نکته : قسمت جلوی عدسی چشم را پرده ای شفاف و قابل ارتجاع به نام کریستالوئید پوشانده است .
عدسی چشم به وسیله تارهای مخصوص به نام الیاف زین که به پرده کریستالوئید چسبیده اند به مشیمیه و بخش مجاور جسم مژکی متصل می شود .
- زجاجیه مایع شفاف و لزجی است که تمام فضای خالی مقابل شبکیه را پر می کند . زجاجیه در قسمت محیطی ، متراکم گشته پرده ای بوجود می آورد که آن را از خارج احاطه می کند .
اعضای ضمیمه چشم
اعضای ضمیمه چشم در حقیقت اندام هایی هستند که نقش اساسی و محوری در طی فرایند دید ندارند بلکه با خدمات رسانی به اندامهای اصلی دید و محافظت از آنها به این فرایند بسیار مهم کمک می کنند .
این اعضای ضمیمه چشم عبارتند از :
1- پلک ها : قسمتی از کره چشم که در حفره استخوانی حدقه قرار ندارند و به وسیله این استخوان ها ، محافظت نمی شوند و در عین حال در تماس با محیط خارج می باشد به وسیله لایه های نازکی به نام پلک پوشانده شده و حفظ می شود.
هر پلک در واقع پرده ای متشکل از بافت ماهیچه ای و بافت رشته ای قابل ارتجاع می باشد که سطح بیرونی آن به وسیله پوست بدن و سطح داخلی آن به وسیله بافت پیوندی شفافی به نام ملتحمه پوشیده می شود . بافت ملتحمه چشم تا سطح قدامی کره چشم نیز امتداد می یابد .
2- مژه ها : در سرتاسر انتهای آزاد پلک ها موهای کوتاهی به نام مژه قرار دارد که علاوه بر زیبایی بخشیدن به چشم عمل محافظت از چشم در برابر گردوغبار و ... را بر عهده دارد .
غده ی میبومیوس : در قسمت عقبی انتهای آزاد پلک ها حدود 26 الی 30 سوراخ بسیار ریز وجود دارد که غدد مولد چربی به نام میبومیوس مواد مترشحه ی خود را از طریق این سوراخ ها به بخش زیرین پلک ها می ریزند .
3- غدد قرمز رنگ : در گوشه داخلی چشم غده ی قرمز رنگی وجود دارد که از طرف خارج به وسیله پرده ای نازک و هلالی شکل محدود می شود .
4- غدد اشکی و مجاری اشکی : در قسمت فئقانی و خارجی هر حدقه چشم ، درست در مجاورت سطح قدامی چشم غدد اشکی قرار گرفته اند که مایع اشک را در خود تولید و سپس ترشح می کنند .
لازم به ذکر است که ترشح اشک یک فرایند دائمی می باشد که بوسیله آن سطح تماس پلک ها با کره چشم همواره مرطوب نگه داشته می شود و مازاد آن نیز از راه دو لوله اشکی به درون کیسه ی
اشکی و سپس از آنجا به درون مجاری اشکی - که در زیر استخوان صدفی تحتانی قرار گرفته اند - به حفره های بینی می ریزد با بر اثر تبخیر ، هوای تنفسی را مرطوب سازد .
نکته : با قرار گرفتن انسان در شرایطی خاص نظیر هیجانات شدید مثبت و منفی یا ... غدد اشکی شروع به تولید بیش از حد اشک می کند که این محصولات زیادی به صورت قطرات اشک از گوشه چشم ها جاری می شود .این اتفاق همان فرایندی است که به آن گریه کردن می گویند .
اعصاب و ماهیچه های چشم
حدقه چشم دارای گروهی از اعصاب حسی و حرکتی می باشد که در تمام قسمتهای حارجی کره ی چشم و اعصای ضمیمه آن منتشر و حساسیت و تحریک پذیری اجزاء مختلف چشم را موجب می شود .
ماهیچه های گرداننده ی کره ی چشم و بلند کننده ی پلک فوقانی عبارتند از :
1- ماهیچه ی مستقیم فوقانی
2- ماهیچه ی مستقیم تحتانی
3- ماهیچه ی مستقیم داخلی
4- ماهیچه ی مستقیم خارجی
5- ماهیچه ی مورب بزرگ
6- ماهیچه ی مورب کوچک
7- ماهیچه ی بلند کننده پلک فوقانی
نکته : یک سر تمام ماهیچه های مذکور - به استثنای ماهیچه مورب کوچک - به زردپی زین متصل می باشد .
علاوه بر عضلات مذکور که به عضلات بیرونی کره چشم معروف می باشند، عضلات دیگری نیز در ساختمان داخلی کره ی چشم به کار رفته است که به آنها عضلات درونی کره ی چشم می گویند .
عضلات درونی کره چشم عبارتند از :
- عضلات تنگ کننده مردمک چشم ( که به شکل حلقه ای گرداگرد مردمک را فرا گرفته است )
- عضله گشادکننده مردمک چشم .
- عضله هدبی ( که از رشته های صاف تشکیل شده و عمل تطابق را در فرایند بینایی بر عهده دارد )
منبع : کتاب دکتر در خانه تالیف نفیسه دری سفت